نادم, محمد باقر. (1404). واکاوی دیدگاههای تأییدگر و منکر ناظر به علم حروف در اندیشه اسلامی. فناوری آموزش, 14(28), 269-297. doi: 10.22061/orj.2025.12146.896
محمد باقر نادم. "واکاوی دیدگاههای تأییدگر و منکر ناظر به علم حروف در اندیشه اسلامی". فناوری آموزش, 14, 28, 1404, 269-297. doi: 10.22061/orj.2025.12146.896
نادم, محمد باقر. (1404). 'واکاوی دیدگاههای تأییدگر و منکر ناظر به علم حروف در اندیشه اسلامی', فناوری آموزش, 14(28), pp. 269-297. doi: 10.22061/orj.2025.12146.896
نادم, محمد باقر. واکاوی دیدگاههای تأییدگر و منکر ناظر به علم حروف در اندیشه اسلامی. فناوری آموزش, 1404; 14(28): 269-297. doi: 10.22061/orj.2025.12146.896
دکترای تخصصی. عرفان اسلامی و اندیشه امام خمینی. دانشکده عرفان و ادیان . دانشگاه ادیان و مذاهب. قم. ایران
تاریخ دریافت: 17 خرداد 1404،
تاریخ بازنگری: 11 آذر 1404،
تاریخ پذیرش: 12 آذر 1404
چکیده
علم حروف بهعنوان یکی از شاخههای کهن علوم باطنی در سنت عرفان اسلامی، همواره میان دو رویکرد متعارضِ تأیید عرفانی و انکار عقلانی محل مناقشه بوده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که این دانش در منظومه معرفت اسلامی، بهویژه در نسبت میان عقل و شهود، چه جایگاهی دارد و بر چه مبانی نظری استوار است. بر این اساس، هدف مقاله واکاوی تحلیلیِ دیدگاههای تأییدگر و منکر علم حروف و تبیین حدود و ثغور اعتبار معرفتی آن است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ تطبیقی و بر پایه مطالعه اسنادی، ضمن تبیین مبانی هستیشناختی و نمادشناختی علم حروف در اندیشه عرفایی چون ابنعربی، سید حیدر آملی و امام خمینی (ره)، سیر تاریخی و کارکردهای معنوی آن را پی میگیرد و در کنار آن، مهمترین نقدهای فلسفی و کلامی معاصر را بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که علم حروف، هرچند از منظر روششناختی با چالشهایی نظیر اتکا به شهود فردی و فقدان معیارهای صریح آزمونپذیری روبهرو است، در عین حال در چارچوب عرفان اسلامی واجد ساختاری پیچیده و چندلایه است که در آن تجربه دینی، زبان رمزی و تأویل باطنی نقش محوری دارند.
A Critical Examination of Proponent and Opponent Views on the Science of Letters (ʿIlm al-Ḥurūf) in Islamic Thought
نویسندگان [English]
mohammad bagher nadem
“Ph.D. in Islamic Mysticism and the Thought of Imam Khomeini, Faculty of Mysticism and Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.”
چکیده [English]
The science of letters (ʿilm al-ḥurūf), as an ancient branch of esoteric disciplines in Islamic mysticism, has always been situated between two opposing poles of mystical endorsement and rational-theological rejection. The main problem of this study is to determine the epistemic status of this science within the structure of Islamic knowledge, especially in relation to the tension between reason and intuition. Accordingly, the aim of the article is to provide an analytical examination of both affirmative and critical approaches to the science of letters and to clarify the scope and limits of its epistemic validity. Employing an analytical–comparative method and drawing on textual and documentary sources, the study first expounds the ontological and symbolic foundations of the science of letters in the thought of mystics such as Ibn ʿArabī, Sayyid Ḥaydar Āmulī and Imam Khomeini, and traces its historical development and spiritual functions. It then analyzes the main philosophical and theological critiques advanced in modern scholarship. The findings indicate that, despite methodological challenges such as reliance on individual intuitions and the lack of clear criteria for verification, the science of letters constitutes a complex and multilayered structure within Islamic mysticism, in which religious experience, symbolic language and esoteric exegesis play a central role.
کلیدواژهها [English]
science of letters, Islamic mysticism, Ibn ʿArabī, Imam Khomeini, reason and intuition
مراجع
منابع فارسی و عربی:
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، ج۱۱، مدینه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، 1995/1416ق.
ابن خلکان، شمسالدین احمد بن محمد، وفیات الاعیان و أنباء أبناء الزمان، ج۴، بیروت: دار صادر، 1994/1414ق.
ابنسینا، حسین بن عبدالله، الشفاء (المنطق)، قم: منشورات مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی، 1983/1403ق.
ابنعربی، محمد بن علی، (2006)، الفتوحات المکیة فی معرفة الأسرار المالکیة والملکیة، ج۱–۴، بیروت: دار الکتب العلمیة.
آملی، سید حیدر، (1975)، نصالنصوص فی شرح الفصوص، تصحیح سید جلالالدین آشتیانی، تهران: حکمت، 1975.
توفیقی، حسین، اسرار علم حروف در فتوحات مکیه، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، 2021.
جوینی، امامالحرمین، الغیاثی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1995/1416ق.
حائری یزدی، کاظم، مقالات فلسفی، تهران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1998.
خمینی، روحالله، آداب الصلاة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 2003.
خمینی، روحالله، شرح دعای سحر، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1989.
خمینی، روحالله، مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 2000.
الخمینی، مصطفى، «علم الحروف والأعداد والأوفاق»، در: تفسیر القرآن الکریم، سورة الفاتحة، المبحث الثالث: الناحیة الثالثة، منتشر در پایگاه «هدی القرآن»؛ بازیابی از: https://hodaalquran،com/book/content/12850؛ تاریخ بازیابی: 2025-12-01.
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۵، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1985/1405ق.
رازی، فخرالدین، المحصول فی علم اصول الفقه، ج۱، بیروت: دار الکتب العلمیة، 2002/1422ق.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح سید جلالالدین آشتیانی، چاپ سوم، قم: مؤسسه بوستان کتاب، 2003.
طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱ و ۲، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1983.
طباطبایی، محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج۳، ترجمه و شرح مرتضی مطهری، تهران: صدرا، 2004.
طلایی، فرامرز؛ نقش و جایگاه حروف و اعداد در عرفان اسلامی؛ کارشناسی ارشد؛ عرفان اسلامی؛ دانشکده ادبیات و علوم انسانی؛ دانشگاه محقق اردبیلی؛ 2016.
غزالی، محمد، المنقذ من الضلال، بیروت: دار الآفاق الجدیدة، 1986.
قائمینیا، علیرضا، معرفت دینی و چالشهای معرفتشناسی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 2013.
مجتهد شبستری، محمد، نقدی بر قرائت رسمی از دین، تهران: طرح نو، 2005.
مجتهد شبستری، محمد، هرمنوتیک،کتاب و سنت، تهران: طرح نو، 2002.
محمدیپارسا، عبدالله، و بلخاری قهی، حسن، «جایگاه حروف نزد عرفا و تأثیر آن بر هنر خوشنویسیاسلامی»، فصلنامه الهیات هنر، 8، 53–82، 2018.
مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، ج۲، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 2010.
معرفت، محمدهادی، تفسیر روشن، ج۱، تهران: مؤسسه فرهنگی تمهید، 2002.
نصر، سید حسین، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران: علمی و فرهنگی، 2005.
یثربی، سید یحیی، عرفان نظری، تهران: انتشارات سروش، 2010.
منابع لاتین:
Bowering G. Sulamī’s treatise on the science of letters (ʿilm al-ḥurūf). In: Orfali B, editor. In the Shadow of Arabic: The Centrality of Language to Arabic Culture. Leiden: Brill;2012. p.349–372.English.
Churton T. The Golden Builders: Alchemists, Rosicrucians, and the First Freemasons. New York: Inner Traditions;2005.English.
Corbin H. Alone with the Alone: Creative Imagination in the Sufism of Ibn ʿArabi. Princeton (NJ): Princeton University Press;1998.English.
Dan J. The Ancient Jewish Mysticism. Tel Aviv: Tel Aviv University Press;1998.English.
Deely J. Four Ages of Understanding. Toronto: University of Toronto Press;2001.English.
Eco U. Semiotics and the Philosophy of Language. Bloomington (IN): Indiana University Press;1985.English.
Faivre A. Access to Western Esotericism. Albany (NY): State University of New York Press;1994.English.
Feuerstein G. The Yoga Tradition: Its History, Literature, Philosophy and Practice. Prescott (AZ): Hohm Press;1996.English.
Flaquer J. The science of letters and alchemy in Ibn ʿArabī’s Jesus. Religions. 2023;14(7):Article 897.English.
Kirk GS, Raven JE, Schofield M. The Presocratic Philosophers. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press;1983.English.
Kraus P. Jabir ibn Hayyan: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. Cairo: Maktabat al-Khanji;1942.French.
Lory P. The symbolism of letters and language in the work of Ibn ʿArabī. Journal of the Muhyiddin Ibn ʿArabi Society. 1998;23:141–150.English.
Melvin-Koushki M. Is (Islamic) occult science science? Theology and Science. 2020;18(2):303–324.English.
Melvin-Koushki M. Powers of one: The mathematicalization of the occult sciences in the high Persianate tradition. Intellectual History of the Islamicate World. 2017;5(1–2):127–199.English.
Melvin-Koushki M. World as (Arabic) text: Mīr Dāmād and the Neopythagoreanization of philosophy in Safavid Iran. Studia Islamica. 2019;114(2):233–276.English.
Nasr SH. Science and Civilization in Islam. Cambridge (MA): Harvard University Press;2007.English.
Saif L, Leoni F, Melvin-Koushki M, Yahya F, editors. Islamicate Occult Sciences in Theory and Practice. Leiden: Brill;2021.English.
Scholem G. On the Kabbalah and its Symbolism. New York: Schocken Books;1965.English.
Sefer Yetzirah. The Book of Creation. Kaplan A, translator. York Beach (ME): Weiser Books;1997.English.
Sezgin F. Tarikh al-Turath al-ʿArabi. Vol.8. Riyadh: Imam Muhammad ibn Saud University;1991.English.
The Holy Bible, New International Version. Grand Rapids (MI): Zondervan;1984.English.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 210
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 110
سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب
