تحلیل نگرش استادان دانشگاه‌های ایران دربارۀ آموزش الکترونیکی در دورۀ همه‌گیری بیماری کووید ۱۹

منتظر, غلامعلی; عباسی, زینب; فرازکیش, مهدیه

doi:10.22061/tej.2026.12316.3284

تعداد نشریات	15
تعداد شماره‌ها	246
تعداد مقالات	2,509
تعداد مشاهده مقاله	4,499,512
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	3,316,522

	تحلیل نگرش استادان دانشگاه‌های ایران دربارۀ آموزش الکترونیکی در دورۀ همه‌گیری بیماری کووید ۱۹
فناوری آموزش
مقاله 4، دوره 20، شماره 3 - شماره پیاپی 80، تیر 1405، صفحه 415-434
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22061/tej.2026.12316.3284
نویسندگان
غلامعلی منتظر^* ¹؛ زینب عباسی²؛ مهدیه فرازکیش³
¹گروه مهندسی فناوری اطلاعات، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران
²گروه مدیریت فناوری و کارآفرینی، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
³گروه ارزیابی سیاست‌ها و پایش علم، فناوری و نوآوری، مؤسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران
تاریخ دریافت: 26 آذر 1404، تاریخ بازنگری: 23 اسفند 1404، تاریخ پذیرش: 11 اردیبهشت 1405
چکیده
پیشینه و اهداف: نگرش استادان نسبت به آموزش الکترونیکی، عاملی کلیدی در میزان پذیرش، به‌کارگیری و بهره‌برداری از مزایای این فناوری در دانشگاه‌ها به شمار می‌رود. نگرش مثبت می‌تواند فرایند اجرا را تسهیل کرده و زمینه‌ساز موفقیت در بهره‌گیری از فناوری‌های نوین باشد، درحالی‌که نگرش منفی مانعی جدی برای تحقق اهداف آموزشی به شمار می‌آید. همه‌گیری بیماری کووید-۱۹ موقعیتی بی‌سابقه ایجاد کرد که طی آن، آموزش عالی ایران به طور گسترده و اجباری به سمت آموزش الکترونیکی سوق داده شد. این تغییر ناگهانی، ضرورت بررسی نگرش استادان در این دوره و شناخت ابعاد مختلف آن را به یک اولویت راهبردی بدل ساخت. پژوهش حاضر باهدف تحلیل نگرش استادان دانشگاه‌های ایران نسبت به آموزش الکترونیکی و بررسی میزان تغییر این نگرش در بحران همه‌گیری کووید-۱۹ انجام شد. روش‌ها‌: برای سنجش نگرش استادان، ابتدا چارچوبی بومی متناسب با شرایط ایران طراحی شد. این چارچوب بر پایه مطالعه اسناد و پژوهش‌های پیشین و نیز نظرسنجی از ۶۳ نفر از خبرگان حوزه آموزش الکترونیکی شکل گرفت. در این چارچوب، نگرش استادان در دودسته‌ی کلی عوامل درونی (شناختی، عاطفی و رفتاری) و عوامل بیرونی (سازمانی، فنی و محیط تسهیل‌گر) طبقه‌بندی شد و برای هر مؤلفه شاخص‌ها و سنجه‌های مرتبط استخراج گردید. سپس داده‌ها از طریق یک پیمایش برخط و در دو بازه زمانی گردآوری شد: نخست در ابتدای همه‌گیری بیماری کووید-۱۹ (اوایل سال ۱۳۹۹) و بار دیگر در انتهای آن (اواخر سال ۱۴۰۰). جامعه آماری شامل ۵۸۵۶ نفر در ارزیابی نخست و ۷۴۰۰ نفر در ارزیابی دوم از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌های کشور بود و داده‌های گردآوری‌شده بر اساس چارچوب طراحی‌شده تحلیل شدند تا امکان مقایسه تغییرات نگرش استادان در طول دوره فراهم شود. یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان می‌دهد میانگین نگرش کلی استادان نسبت به آموزش الکترونیکی از ۷۴/۴ در آغاز بحران به ۱۱/۵ در پایان دورۀ بحران افزایش‌یافته است که به معنی بهبود معنادار نگرش در طول زمان و نشانگر رشد تدریجی سازگاری و پذیرش آموزش الکترونیکی در میان جامعۀ دانشگاهی است. بااین‌حال، این بهبود بیش از آنکه ناشی از افزایش رضایت یا انگیزش درونی استادان باشد، متأثر از بهبود مؤلفه‌های ساختاری، نهادی و تسهیلگر بوده است. به همین دلیل هرچند عملکرد آموزش عالی ایران در طول بحران از منظر نهادی و ساختاری قابل‌قبول ارزیابی می‌شود؛ اما حفظ انگیزه، تعامل فعال و رضایت درونی استادان همچنان به‌عنوان چالشی اساسی در مسیر تثبیت آموزش الکترونیکی باقی‌مانده است. نتیجه‌گیری: از این پژوهش می‌توان نتیجه گرفت گرچه مواجه با بحران کووید-۱۹ نظام آموزش عالی کشور را به سمت استفاده از فناوری‌های یادگیری الکترونیکی سوق داد؛ اما این مهاجرت اجباری منجر به بهبود قابل‌توجهی در ابعاد درونیِ نگرش استادان نشده است. ارتقای نگرش در سطح میانگین، اگرچه نشانه‌ای از پیشرفت تدریجی و تدبیر دانشگاه‌ها در انطباق با شرایط بحرانی است؛ اما این بهبود زمانی پایدار خواهد بود که با اصلاحات عمیق‌تر در حوزه‌های انگیزشی، تعاملی و ادراکی نیز همراه شود. آیندۀ آموزش الکترونیکی، نه‌فقط در گرو توسعۀ فناوری، بلکه وابسته به درک عمیق‌تر نگرش‌ها و تجارب انسانی در بطن فرایند یاددهی - یادگیری است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاران آموزش عالی در طراحی برنامه‌های توسعه حرفه‌ای، بهبود زیرساخت‌های فناورانه و ایجاد انگیزه‌های درونی در استادان باشد تا آموزش الکترونیکی از یک ضرورت اجباری به یک انتخاب آگاهانه و پایدار تبدیل شود.
کلیدواژه‌ها
یادگیری الکترونیکی؛ نگرش؛ ارزیابی آموزش الکترونیکی؛ تضادنگرشی؛ همه‌گیری بیماری کووید-۱۹؛ دانشگاه‌های ایران
موضوعات
آموزش الکترونیکی- مجازی
عنوان مقاله [English]
Analyzing the attitudes of Iranian university faculty toward e-learning during the COVID-19 pandemic
نویسندگان [English]
Gh. A. Montazer¹؛ Z. Abbasi²؛ M. Farazkish³
¹Department of Information Technology Engineering, School of Engineering, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
²Department of Technology Management and Entrepreneurship, Management and Accounting, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
³Department of Policy Evaluation & STI Monitoring, National Research Institute for Science Policy, Tehran, Iran
چکیده [English]
Background and Objectives: Faculty attitudes toward e-learning are a key factor in the acceptance, adoption, and utilization of this technology in universities. A positive attitude can facilitate implementation and lay the groundwork for successful use of new technologies, while a negative attitude constitutes a serious barrier to achieving educational goals. The COVID-19 pandemic created an unprecedented situation in which Iranian higher education was broadly and compulsorily shifted toward e-learning. This sudden transformation made examining faculty attitudes during this period—and understanding its various dimensions—a strategic priority. The present study aimed to analyze the attitudes of faculty members at Iranian universities toward e-learning and to examine the extent to which these attitudes changed during the COVID-19 pandemic crisis. Methods: To measure faculty attitudes, a localized framework tailored to Iranian conditions was first developed. This framework was built upon a review of documents and prior research, as well as a survey of 63 experts in the field of e-learning. Within this framework, faculty attitudes were classified into two main domains: internal factors (cognitive, affective, and behavioral) and external factors (organizational, technical, and facilitating environment), with relevant indicators and measures extracted for each component. Data were then collected through an online survey at two time points: first at the onset of the COVID-19 pandemic (early 2020) and again at its conclusion (late 2021). The statistical population comprised 5,856 faculty members in the first assessment and 7,400 in the second, drawn from universities across the country. The collected data were analyzed using the developed framework to enable comparison of changes in faculty attitudes over the course of the period. Findings: The results indicate that the mean overall faculty attitude toward e-learning increased from 4.74 at the onset of the crisis to 5.11 at its conclusion—a statistically significant improvement over time, reflecting a gradual growth in adaptation and acceptance of e-learning within the academic community. However, this improvement was driven more by gains in structural, institutional, and facilitating environment components than by increases in faculty satisfaction or intrinsic motivation. Accordingly, while the performance of Iranian higher education during the crisis may be considered acceptable from an institutional and structural standpoint, sustaining faculty motivation, active engagement, and intrinsic satisfaction remains a fundamental challenge on the path to consolidating e-learning. Conclusions: It can be concluded that although the COVID-19 crisis propelled the higher education system toward the use of e-learning technologies, this forced migration did not lead to notable improvement in the internal dimensions of faculty attitudes. The rise in mean attitude scores, while indicative of gradual progress and universities’ capacity to adapt to crisis conditions, will only be sustained if accompanied by deeper reforms in the motivational, interactive, and perceptual domains. The future of e-learning depends not only on technological development, but on a deeper understanding of human attitudes and experiences at the heart of the teaching–learning process. The findings of this study can serve as a basis for higher education policymakers in designing professional development programs, improving technological infrastructure, and fostering intrinsic motivation among faculty, so that e-learning may transition from a compulsory necessity to a conscious and sustainable choice.
کلیدواژه‌ها [English]
E-learning, Attitude, E-learning Evaluation, Attitudinal Conflict, COVID-19 Pandemic, Iranian Universities

مراجع
[1] United Nations. Universal Declaration of Human Rights [Internet]. New York: United Nations; 1948. [2] UNESCO. Convention against discrimination in education [Internet]. Paris: UNESCO; 1960. [3] Downes S. E-learning 2.0. eLearn. 2005;2005(10):1. https://doi.org/10.1145/1104966.1104968 [4] Qashou A. Obstacles to effective use of e-learning in higher education from the viewpoint of faculty members. Turk Online J Distance Educ. 2022;23(1):144–77. [5] Meraj J, Ahmed Z, Mustafa G, Rashid A, Ahmed B. Analysing students’ attitudes towards e-learning: empirical evidence from Baluchistan’s higher education sector. Crit Rev Soc Sci Stud. 2025;3(1):1–20. [6] Kisanga DH. Determinants of teachers’ attitudes towards e-learning in Tanzanian higher learning institutions. Int Rev Res Open Distrib Learn. 2016;17(5):109–25. https://doi.org/10.19173/irrodl.v17i5.2720 [7] Zabadi AM, Al-Alawi AH. University students’ attitudes towards e-learning: University of Business & Technology (UBT), Saudi Arabia, Jeddah: a case study. Int J Bus Manag. 2016;11(6):286–95. https://doi.org/10.5539/ijbm.v11n6p286 [8] Statista. E-learning market size worldwide from 2019 to 2026, by segment [Internet]. 2025 [cited 2026 Sep 15]. [9] Alhumaid K, Ali S, Waheed A, Zahid E, Habes M. COVID-19 and e-learning: perceptions and attitudes of teachers towards e-learning acceptance in developing countries. Multicult Educ. 2020;6(2):100–15. [10] Alasmari MA. The attitudes of public-school teachers towards e-learning in Saudi Arabia. Arab World Engl J. 2022;2nd Special Issue on COVID-19 Challenges:245–57. https://doi.org/10.24093/awej/covid2.16 [11] Farazkish M, Montazer G. Assessing e-learning readiness of human resources in Iranian universities. Organ Resour Manag Res. 2020;9(4):139–64. [In Persian] [12] Donya-e-Eqtesad. The decline in the quality of virtual education [Internet]. 2022 Dec 26. [In Persian] [13] Montazer G, Gashool Darehsibi T, Abbasi MH. Identifying the technological drivers of e-learning and analyzing them in Iran’s higher education: emphasizing engineering education. Iran J Eng Educ. 2022;24(95):27–56. [In Persian] https://doi.org/10.22047/ijee.2022.230914.1744 [14] Abbasi Kasani H, Yousefi H. Quality assessment of Iranian universities during the COVID-19 pandemic [Internet]. Tehran: Islamic Consultative Assembly Research Center; 2023 Jan 8. [In Persian] [15] Entekhab News. Minister of Science: cancellation of the ban on virtual education for universities [Internet]. 2024 Dec 20. [In Persian] [16] KhabarFoori. Tehran schools closed for 50 days in the last 100 days [Internet]. 2025 Mar 1. [In Persian] [17] Albirini A. Teachers’ attitudes toward information and communication technologies: the case of Syrian EFL teachers. Comput Educ. 2006;47(4):373–98. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2004.10.013 [18] Du J, Phongsatha T. Teachers’ continuance intention to use e-learning platforms for blended teaching in the post-epidemic era. Int J Sociol Anthropol Sci Rev. 2025;5(1):419–36. https://doi.org/10.60027/ijsasr.2025.5364 [19] Mahdizadeh H, Biemans H, Mulder M. Determining factors of the use of e-learning environments by university teachers. Comput Educ. 2008;51(1):142–54. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2007.04.004 [20] Akbarilakeh M, Razzaghi A, Delavar Pour Moghaddam H. Attitudes of faculty members towards using e-learning. Res Dev Med Educ. 2019;8(1):12–9. https://doi.org/10.15171/rdme.2019.003 [21] Alkhalaf S, Drew S, AlGhamdi R, Alfarraj O. E-learning system on higher education institutions in KSA: attitudes and perceptions of faculty members. Procedia Soc Behav Sci. 2012;47:1199–205. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.06.800 [22] Liaw SS, Huang HM, Chen GD. Surveying instructor and learner attitudes toward e-learning. Comput Educ. 2007;49(4):1066–80. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2006.01.001 [23] Zamani BE, Esfijani A, Abdellahi Damaneh SM. Major barriers for participating in online teaching in developing countries from Iranian faculty members’ perspectives. Australas J Educ Technol. 2016;32(3):38–49. https://doi.org/10.14742/ajet.2678 [24] Farazkish M, Montazer G. Assessment of students’ perceptual readiness for e-learning in Iranian universities. Technol Educ J. 2020;15(1):101–17. https://doi.org/10.22061/tej.2020.6051.2324 [In Persian]. [25] Bhatia RP. Features and effectiveness of e-learning tools. Glob J Bus Manag Inf Technol. 2011;1(1):1–7. [26] Brumini G, Špalj S, Mavrinac M, Biočina-Lukenda D, Strujić M, Brumini M. Attitudes towards e-learning among dental students at Croatian universities. Eur J Dent Educ. 2014;18(1):15–23. https://doi.org/10.1111/eje.12068 [27] Karasneh R, Al-Azzam S, Muflih S, Hawamdeh S, Muflih M, Khader Y. Attitudes and practices of educators towards e-learning during the COVID-19 pandemic. Electron J e-Learn. 2021;19(4):252–61. https://doi.org/10.34190/ejel.19.4.2350 [28] Hussein HB. Attitudes of Saudi universities faculty members towards using learning management system (JUSUR). Turk Online J Educ Technol. 2011;10(2):43–53. [29] Al Gamdi MA, Samarji A. Perceived barriers towards e-learning by faculty members at a recently established university in Saudi Arabia. Int J Inf Educ Technol. 2016;6(1):23–8. https://doi.org/10.7763/IJIET.2016.V6.652 [30] Teo T. Modelling technology acceptance in education: a study of pre-service teachers. Comput Educ. 2009;52(2):302–12. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2008.08.006 [31] Venkatesh V, Morris MG, Davis GB, Davis FD. User acceptance of information technology: toward a unified view. MIS Q. 2003;27(3):425–78. https://doi.org/10.2307/30036540 [32] Panda S, Mishra S. E-learning in a mega open university: faculty attitude, barriers and motivators. Educ Media Int. 2007;44(4):323–38. https://doi.org/10.1080/09523980701680854 [33] Newton R. Staff attitudes to the development and delivery of e-learning. New Libr World. 2003;104(10):412–25. https://doi.org/10.1108/03074800310504357 [34] Soleymani M, Choobchian S, Amghani MS. Multidimensional participation dynamics in community-driven rural regeneration: insights from Bouin-Zahra. Soc Sci Humanit Open. 2026; 14:103181. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2026.103181 [35] Turgut T, Okur S, Satici SA, Griffiths MD. Zoom fatigue and integrated anxiety-stress: the mediating roles of mind wandering and boredom proneness. Technol Soc. 2025; 81:102892. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2025.102892 [36] Sarangal R, Nargotra M. Digital fatigue among students in the current COVID-19 pandemic: a study of higher education. Gurukul Bus Rev. 2022;18, 63-71. https://doi.org/10.48205/GBR.V18.5 [37] Gregersen EM, Astrupgaard SL, Jespersen MH, Gårdhus TP, Albris K. Digital dependence: online fatigue and coping strategies during the COVID-19 lockdown. Media Cult Soc. 2023;45(5):967–84. https://doi.org/10.1177/01634437231154781 [38] Hodges C, Moore S, Lockee B, Trust T, Bond A. The difference between emergency remote teaching and online learning [Internet]. EDUCAUSE Rev. 2020 Mar 27. [39] OECD. The state of higher education: one year into the COVID-19 pandemic. Paris: OECD Publishing; 2021. https://doi.org/10.1787/83c41957-en [40] Deci EL, Ryan RM. The “what” and “why” of goal pursuits: human needs and the self-determination of behavior. Psychol Inq. 2000;11(4):227–68. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01 [41] Ryan RM, Deci EL. Self-determination theory: basic psychological needs in motivation, development, and wellness. New York: Guilford Press; 2017. [42] Sweller J. Cognitive load theory. In: Mestre JP, Ross BH, editors. Psychology of learning and motivation. Vol. 55. New York: Academic Press; 2011. p. 37–76. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-387691-1.00002-8
آمار تعداد مشاهده مقاله: 180

سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب

پیوندهای مفید

آمار

تحلیل نگرش استادان دانشگاه‌های ایران دربارۀ آموزش الکترونیکی در دورۀ همه‌گیری بیماری کووید ۱۹